Strefa zagrożenia wybuchem a pomieszczenie zagrożone wybuchem (ATEX / ppoż) – kluczowe różnice
W praktyce projektowej i eksploatacyjnej często pojawia się pytanie o różnicę między strefą zagrożenia wybuchem a pomieszczeniem zagrożonym wybuchem. Choć pojęcia te są ze sobą powiązane, oznaczają zupełnie inne poziomy ryzyka. Ich prawidłowe rozróżnienie ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa, zgodności z ATEX oraz wymagań ochrony przeciwpożarowej.
Czym różni się strefa zagrożenia wybuchem od pomieszczenia zagrożonego wybuchem?
Na pierwszy rzut oka można uznać, że pojęcia takie jak strefa zagrożenia wybuchem oraz pomieszczenie zagrożone wybuchem są tożsame. W praktyce jednak – z punktu widzenia przepisów ATEX oraz ochrony przeciwpożarowej (ppoż) – oznaczają one dwa różne poziomy ryzyka i mają zupełnie inne konsekwencje projektowe oraz eksploatacyjne.
Oba pojęcia odnoszą się do ryzyka wystąpienia atmosfery wybuchowej i wiążą się z dodatkowymi wymaganiami technicznymi, takimi jak:
- dobór urządzeń w wykonaniu ATEX,
- odpowiednie oznakowanie stref zagrożenia wybuchem,
- wymagania dotyczące wentylacji,
- procedury eksploatacyjne i bezpieczeństwa.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa wybuchowego oraz ochrony ppoż., strefa zagrożenia wybuchem i pomieszczenie zagrożone wybuchem to dwa różne poziomy zagrożenia, które wpływają na sposób projektowania instalacji, dobór zabezpieczeń oraz organizację całego obiektu.
Strefa zagrożenia wybuchem – charakterystyka i znaczenie w praktyce
Strefy zagrożenia wybuchem są zjawiskiem powszechnie występującym w zakładach przemysłowych. Obejmują one miejsca, w których może pojawić się atmosfera wybuchowa – czyli mieszanina gazów, par lub pyłów palnych z powietrzem.
W takich obszarach konieczne jest:
- stosowanie urządzeń w wykonaniu przeciwwybuchowym (ATEX),
- zapewnienie odpowiedniej wentylacji,
- ograniczenie potencjalnych źródeł zapłonu,
- właściwe oznakowanie stref.
Oddziaływanie stref zagrożenia wybuchem ma najczęściej charakter lokalny i koncentruje się w bezpośrednim sąsiedztwie źródła emisji substancji palnych.
W praktyce oznacza to, że strefa ATEX może dotyczyć tylko fragmentu instalacji, konkretnego urządzenia lub wybranego obszaru technologicznego, bez konieczności ingerencji w cały obiekt.
Pomieszczenie zagrożone wybuchem – wyższy poziom ryzyka i konsekwencje ppoż
Pomieszczenie zagrożone wybuchem to obszar o znacznie wyższym poziomie zagrożenia niż standardowa strefa ATEX. Jego klasyfikacja wynika nie tylko z obecności atmosfery wybuchowej, ale przede wszystkim z możliwych skutków wybuchu.
W tym przypadku wymagania nie ograniczają się do lokalnych rozwiązań technicznych. Obejmują one cały system ochrony przeciwpożarowej obiektu i wpływają na:
- konstrukcję budynku,
- systemy wentylacji i odciążania wybuchu,
- podziały pożarowe,
- warunki ewakuacji,
- rozwiązania instalacyjne w całym obiekcie.
Zaklasyfikowanie przestrzeni jako pomieszczenia zagrożonego wybuchem pociąga za sobą szereg dodatkowych wymagań formalnych i technicznych, które mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi oraz infrastruktury.
W praktyce oznacza to, że choć każda strefa zagrożenia wybuchem wymaga odpowiednich zabezpieczeń, to dopiero klasyfikacja pomieszczenia jako zagrożonego wybuchem wprowadza zaostrzone wymagania o charakterze systemowym.
Definicje – podstawa prawna (ATEX i ppoż)
Obie definicje znajdują się w tym samym akcie prawnym:
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
Co to jest strefa zagrożenia wybuchem?
§ 2 ust. 1 pkt 6
Strefa zagrożenia wybuchem – należy przez to rozumieć przestrzeń, w której może występować mieszanina wybuchowa substancji palnych z powietrzem lub innymi gazami utleniającymi, o stężeniu zawartym między dolną i górną granicą wybuchowości.
Jak rozumieć strefę zagrożenia wybuchem w praktyce?
Strefa zagrożenia wybuchem może obejmować praktycznie każdą przestrzeń – zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz budynków. Może stanowić:
- fragment pomieszczenia,
- całe pomieszczenie,
- kilka pomieszczeń jednocześnie.
Kluczowym warunkiem jest możliwość wystąpienia mieszaniny wybuchowej w określonych granicach wybuchowości.
Jest to pojęcie o charakterze bardzo szerokim – obejmuje zarówno niewielkie, lokalne strefy występujące sporadycznie, jak i rozległe obszary, w których emisja substancji palnych ma charakter ciągły.
W praktyce przemysłowej oznacza to, że strefy zagrożenia wybuchem (ATEX) są standardowym elementem wielu instalacji technologicznych.
Co to jest pomieszczenie zagrożone wybuchem?
§ 37 ust. 7
Pomieszczenie, w którym może wytworzyć się mieszanina wybuchowa, powstała z wydzielającej się takiej ilości palnych gazów, par, mgieł lub pyłów, której wybuch mógłby spowodować przyrost ciśnienia w tym pomieszczeniu przekraczający 5 kPa, określa się jako pomieszczenie zagrożone wybuchem.
Jak rozumieć pomieszczenie zagrożone wybuchem?
Pomieszczenie zagrożone wybuchem jest szczególnym przypadkiem strefy zagrożenia wybuchem, ale dotyczy wyłącznie przestrzeni zamkniętych.
Strefa wybuchowa nie musi obejmować całej objętości pomieszczenia ani występować w sposób ciągły. Kluczowe znaczenie ma jednak potencjalna energia wybuchu.
Decydującym kryterium jest możliwość wystąpienia wybuchu, który spowoduje przyrost ciśnienia przekraczający 5 kPa.
To właśnie ten parametr – a nie sama obecność atmosfery wybuchowej – przesądza o zakwalifikowaniu pomieszczenia jako zagrożonego wybuchem.
Czy 5 kPa to dużo? Znaczenie przyrostu ciśnienia
Źródło: OCENA SKUTKÓW AWARII PRZEMYSŁOWEJ W INSTALACJACH PROCESOWYCH, W TYM EFEKTU DOMINO – CZĘŚĆ 1, st. kpt. inż. Piotr LESIAK st. kpt.mgr inż. Rafał POROWSKI Zespół Laboratoriów Procesów Spalania i Wybuchowości. Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego – Państwowy Instytut Badawczy
Przyrost ciśnienia na poziomie 5 kPa jest wartością istotną z punktu widzenia bezpieczeństwa. Może on prowadzić do:
- wybicia szyb,
- uszkodzenia stolarki okiennej,
- uszkodzeń elementów konstrukcyjnych budynku.
Co do zasady nie powoduje on całkowitego zniszczenia obiektu, jednak może doprowadzić do jego częściowego uszkodzenia w stopniu, który umożliwia ewakuację osób znajdujących się wewnątrz.
Z tego względu w przypadku ryzyka przekroczenia wartości 5 kPa konieczne jest zastosowanie odpowiednich rozwiązań z zakresu ochrony przeciwpożarowej oraz zabezpieczeń przeciwwybuchowych.
W celu ograniczenia skutków wybuchu o przyroście ciśnienia wynoszącym 5 kPa lub więcej, konieczne jest zastosowanie odpowiednich rozwiązań z zakresu ochrony przeciwpożarowej, o których więcej w konsekwencje zaklasyfikowania pomieszczenia jako pomieszczenie zagrożone wybuchem.